Philosophy · Social Influence · Tiếng Việt

Thông minh hay tử tế?

Tối qua Trương Anh Ngọc, phóng viên của Thông Tấn Xã Việt Nam tại ý có nói

screenshot

Đó là một câu nói ngắn gọn không kèm ngữ cảnh, không có giải thích của khổ chủ nên mỗi người có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau mà để bàn luận sâu hơn cần hiểu

  • Thông minh là gì?
  • Tử tế là gì?
  • Thông minh và không tử tế thì sao?
  • Tử tế nhưng không thông minh thì sao?
  • Thông minh và tử tế cái nào quan trọng hơn?
  • Tử tế một cách có dụng ý (do thông minh) có khác gì với tử tế tự nhiên, và có cần phân biệt hai cái này hay không? Tử tế có dụng ý liệu có còn là tử tế nữa hay không?
  • Cái thông minh mà anh Ngọc đề cập là thông minh nói chung hay nói về những người biết cách làm lợi cho bản thân một cách tối đa dựa trên những gì mình biết (khôn ranh)?

Vì đây là một chủ đề đã được nhiều nguồn thông tin bàn luận nên mình sẽ dịch và tổng hợp lại

(Havard Business Review)_Câu chuyện của Jeff “Bà đã mất 9 năm tuổi thọ”

Bài viết của tác giả tên Jeff trên HBR có đan xen nhiều câu chuyện, trong đó có kể về một chuyến road trip của anh lúc mới chỉ là một cậu bé 10 tuổi khi đi cùng ông bà mình. Bà hút thuốc trên xe làm cho Jeff chịu hết nổi. Ngồi ở hàng ghế sau, cậu bắt đầu tính toán xem mỗi ngày bà hút bao nhiêu điếu, tác hại của từng điếu rồi hùng hồn tuyên bố đầy đắc thắng “Bà biết không bà đã mất 9 năm tuổi thọ rồi đấy”

Tính toán của cậu bé có thể chính xác nhưng phản ừng của bà cậu thì không lường trước được. Nghe vậy, bà bật khóc. Ông cậu yêu cầu cậu bước ra ngay lập tức và nói “Jeff, đến một ngày cháu sẽ hiểu rằng tử tế quan trọng hơn thông minh

Với Jeff, cậu đã thắng khi chứng minh được quan điểm của mình bằng những con số khó cãi, nhưng cậu đã không lường trước được câu nói đó có thể gây tổn thương như thế nào cho bà mình và rút cục thì cậu mất cả hai – khoảng thời gian vui vẻ trong chuyến Road Trip của cậu và cả ông bà mình, kèm một vết sẹo tinh thần do câu nói của cậu gây ra mà có thể không bao giờ tẩy xóa được.

Tuy nhiên câu chuyện trên lại có một lớp lang khác cần suy nghĩ – phải chăng câu nói thẳng thắn của cậu lại có thể khiến cho bà cậu giật mình mà bỏ đi thói quen hút thuốc có hại và khiến bà sống lâu hơn vài năm nữa?

Hành động của cậu trông có vẻ không tử tế hoặc tử tế, nhưng quan trọng mục đích của cậu là gì. Một mục đích tử tế có lúc lại được thực hiện bằng những hành động trông có vẻ vô cùng tàn nhẫn.

(Dalai Latma)_Tử tế chính là ích kỉ một cách thông minh

Con người vốn là một loài động vật ích kỉ. Hầu hết hành động của con người xuất phát từ động cơ cá nhân. Nếu việc gì không có lợi, chúng ta sẽ không làm và một cách bản năng, chúng ta tử tế trước tiên với những người nằm trong mối quan hệ gần nhất với bản thân (gia đình/ bạn bè)

Tuy nhiên con người không tồn tại độc lập mà tộn tại trong mối quan hệ tương hỗ với những cá nhân khác. Vậy nếu xét theo quan điểm vị lợi từ một cái đầu lạnh tanh thì cái nào có lợi hơn – tử tế với người khác có đem lại lợi ích cho bản thân hay không? Sự vận động thú vị đó rất giống với ý kiến của một bạn gái mình quen trên mạng (và mình vẫn đang chờ bạn phân tích sâu hơn)

screenshot001

Mình vẫn nhớ một năm trước mình có ở trọ với một chị gái sống với tư tưởng này một cách cực đoan. Câu cửa miệng của chị là “Bạn bè rút cục là để nhờ vả lẫn nhau hết”. Vì làm bạn trên cơ sở như vậy nên mặc dù an toàn vì có nhiều sự trao đổi lợi ích giá trị, sự tin tưởng thuần túy của chị lên người khác gần như bằng không.

Liệu nên xem xét tư tưởng này như thế nào? Hãy cùng nghe Dalai Latma phân tích nhé.

wise-selfish

Vốn người nổi tiếng thì hay bị tấn công, có không ít người đã lên tiếng chửi Dalai Latma là một kẻ ích kỉ khổng lồ. Tuy nhiên chính ông đã phân tích để bác bỏ luận điệu đó. Ông không khuyến khích chúng ta cần hi sinh bản thân vì người khác mà sống trên một nền tảng bền vững hơn khi nhận ra lợi ích cá nhân phụ thuộc rất nhiều vào mối quan hệ tương hỗ người người. Về mặt này thì cô bạn gái mình biết cũng có ý tương đồng khi bạn nói “Nếu thông minh mà không tử tế thì lợi ích đạt được chỉ là nhất thời mà thôi.

Mình cũng có thể liên hệ với môi trường mình từng làm việc ở vịnh Hạ Long. Tại đó có rất nhiều tàu ngủ mang lại lợi nhuận nhanh và nhiều cho những nhà kinh doanh. Ai cũng háo hức săn con mồi béo bở này, làm đầy vịnh bằng khói thải. Họ là những chiến lược gia thông minh nhưng ngược lại rất ngu xuẩn vì ai cũng cố để thu gom lợi nhuận nhiều nhất cho bản thân mà quên rằng khi vịnh bị phá hủy, họ sẽ không còn lại gì cả cho chính bản thân mình.

Nhưng thực tế có lẽ phức tạp hơn như vậy. Trong trường hợp lựa chọn giữa hai hành động – có lợi cho người khác nhưng mâu thuẫn lợi ích cá nhân chúng ta sẽ chọn cái gì? Ví dụ trong chương  trình tuyên truyền quét rác chúng ta có thể tham gia vì nhận thức được lợi ích của nó (bảo vệ môi trường mà bản thân đang sống) nhưng trong một chuyến trekking mệt mỏi chúng ta có sẵn sàng vứt đi vài chai nước để giảm đi gánh nặng trên lưng?

'According to this load analysis, we're overweight by one hundred and fifty pounds. Any suggestions?'
‘According to this load analysis, we’re overweight by one hundred and fifty pounds. Any suggestions?’

Câu chuyện cổ điển về một nhóm người sống sót trên một con thuyền có rất ít đồ ăn thức uống mà rút cục họ ăn thịt lẫn nhau thường được lấy ra làm ví dụ. “Cá lớn nuốt cá bé”, chúng ta hay bảo nhau như vậy.

Về cơ bản xã hội nói chung không nhất thiết là mô hình phóng to của con thuyền đó trong đó sự tồn tại của người này chính là sự đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của người kia. Trong xã hội bình thường, mỗi cá nhân đều có thể sản xuất ra một giá trị nào đó để đem lại lợi ích chung (khác với con thuyền lênh đênh mà lượng lương thực là cố định).

ích kỉ hay nha thân luôn là một câu hỏi thật khó trả lời mà có lẽ chỉ dựa vào câu nói của Dalai Latma là không đủ.

(Còn tiếp, hi vọng thế)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s